Bir toplumun gelişmişliği yalnızca ekonomik göstergelerle ya da teknolojik ilerlemelerle ölçülmez. Gerçek gelişmişlik, toplumun en kırılgan bireylerine sunduğu yaşam koşullarında saklıdır. Engellilik meselesi de tam bu noktada yalnızca sağlık alanının değil; şehirlerin, eğitimin, mimarinin, hukukun, medyanın ve toplumsal vicdanın ortak sorumluluk alanı olarak karşımıza çıkmaktadır. Çünkü engellilik, bireyin bedeninde başlayan ama çoğu zaman toplumun yapısal eksiklikleriyle derinleşen bir olgudur.
TOPLUMSAL DÜZENİN KAPSAYICILIK DÜZEYİ YETERLİ Mİ?
Türkiye’de engellilik uzun yıllar boyunca “yardım edilmesi gereken bireyler” yaklaşımıyla ele alındı. Oysa çağdaş sosyal politika anlayışı, engelliliğin bireysel bir eksiklikten çok toplumsal düzenin kapsayıcılık düzeyiyle ilişkili olduğunu göstermektedir. Bugün bir görme engelli bireyin sokakta yürürken yaşadığı sorun, çoğu zaman görme yetisinin eksikliğinden değil; hissedilebilir yüzeylerin kesintiye uğramasından, sesli sinyalizasyonların çalışmamasından ya da kaldırımların işgal edilmesinden kaynaklanmaktadır. Benzer şekilde tekerlekli sandalye kullanan bir bireyin yaşadığı problem de yalnızca fiziksel hareket sınırlılığı değildir; asansörsüz metro istasyonları, erişilemeyen kamu binaları ve plansız şehirleşme bu engeli büyüten temel unsurlardır.
Türkiye’de gündelik yaşamın pek çok alanı hâlâ “ortalama birey” düşüncesi üzerinden tasarlanmaktadır. Oysa toplumsal yaşam standart bir insan tipine göre kurulamaz. Bir şehir planlanırken çocuklar, yaşlılar, engelli bireyler, kronik hastalar ve geçici hareket kısıtlılığı yaşayan bireyler hesaba katılmadığında ortaya dışlayıcı bir kent düzeni çıkmaktadır. Özellikle büyük şehirlerde toplu taşıma sistemleri bu durumun en görünür örneklerinden biridir. Metro istasyonlarında çalışan asansör bulamamak, otobüs rampalarının teknik olarak var olup pratikte kullanılmaması ya da kaldırımların araçlarla işgal edilmesi, engelli bireyleri kamusal yaşamın dışında bırakabilmektedir.
EVRENSEL TASARIM
Bugün Türkiye’de birçok belediye erişilebilirlik çalışmalarına önem verdiğini ifade etmektedir. Ancak erişilebilirlik çoğu zaman yalnızca “rampa yapmak” düzeyinde ele alınmaktadır. Oysa gerçek erişilebilirlik, bireyin yaşama tam ve eşit katılımını sağlayan bütüncül bir toplumsal tasarım anlayışıdır. Bir kamu kurumunun fiziksel olarak erişilebilir olması yeterli değildir; internet sitesinin ekran okuyucularla uyumlu olması, duyuruların işitme engelliler için erişilebilir biçimde sunulması ve hizmet süreçlerinin sadeleştirilmesi de gerekir. Çünkü erişilebilirlik yalnızca mekânla ilgili değil; bilgiyle, iletişimle ve toplumsal katılımla ilgili bir meseledir.
Bu noktada “evrensel tasarım” anlayışı büyük önem taşımaktadır. Evrensel tasarım, sonradan yapılan özel düzenlemeleri değil; herkesin baştan itibaren eşit kullanabileceği sistemler kurmayı hedefler. Yani engelli birey için ayrıca çözüm üretmek yerine, herkesi kapsayan bir yaşam düzeni oluşturmayı esas alır. Aslında bu yaklaşım yalnızca engelli bireyler için değil, toplumun tamamı için yaşam kalitesini artırmaktadır. Bir asansör yaşlı bireyin de işine yarar, bir sesli yönlendirme sistemi çocuklu ebeveynler için de kolaylık sağlar. Dolayısıyla erişilebilirlik belirli bir grubun talebi değil, insan merkezli bir şehir anlayışının temelidir.
YARDIM DEĞİL İNSAN HAKLARI MESELESİ
Türkiye’de engellilik konusundaki tartışmaların önemli bir kısmı hâlâ “yardım kültürü” etrafında şekillenmektedir. Oysa modern dünyada engellilik meselesi bir yardım konusu değil, temel insan hakları meselesidir. Yardım kültürü bireyi edilgen hale getirirken, hak temelli yaklaşım bireyi toplumsal yaşamın öznesi olarak kabul eder. Bir bireyin eğitim alabilmesi, çalışabilmesi ya da şehirde bağımsız hareket edebilmesi “iyilik” değil, temel yurttaşlık hakkıdır. Bu ayrım oldukça önemlidir. Çünkü yardım merkezli anlayışta birey minnet duyması gereken biri gibi konumlandırılırken, hak temelli yaklaşım bireyi eşit yurttaş olarak görmektedir.
Toplumsal dil de bu zihniyetin önemli bir göstergesidir. Geçmişte kullanılan “özürlü”, “sakat” gibi ifadeler dışlayıcı bir zihniyetin ürünüyken, bugün iyi niyetle kullanılan bazı kavramlar da farkında olmadan ayrıştırıcı olabilmektedir. Özellikle medyada engelli bireylerin ya “acıma nesnesi” ya da “kahramanlık hikâyesi” biçiminde sunulması dikkat çekmektedir. Bir engelli bireyin gündelik bir başarı göstermesi bile olağanüstü bir olay gibi aktarılabilmektedir. Oysa bu yaklaşım, bireyi normal yaşamın doğal bir parçası olarak görmek yerine onu istisnai bir figüre dönüştürmektedir.
Medya temsilindeki bu sorun, toplumsal algının şekillenmesinde büyük rol oynamaktadır. Dizilerde, haberlerde ve reklamlarda engelli bireyler çoğu zaman edilgen karakterler olarak yer almakta; üretken, bağımsız ve karar verici bireyler olarak yeterince temsil edilmemektedir. Halbuki medya yalnızca toplumsal gerçekliği yansıtmaz; aynı zamanda onu üretir. Eğer medya dili değişirse, toplumun bakışı da değişmeye başlar. Bu nedenle medya kuruluşlarının engelliliği dramatikleştiren anlatılardan uzaklaşması gerekmektedir.
