Halkın yıllardır alıştığı ya da alıştırıldığı klasik yastık altı altın biriktirme ve son dönemlerde döviz ve faize yönelmesinin önüne geçmek için bunlar kadar cazip yeni yatırım tercihlerinin halkın önüne konması gerekiyor. Fransa örneği incelense ve Türkiye’de toplumun geleneklerine uygun yeni yatırım imkanları üretilse ve halka yeteri kadar tanıtılsa muhtemelen altın, döviz ve faize olan ilgi düşecek ve insanların tercihleri değişecektir. Alışkanlıkları bırakmak zordur ama değişim de adım adım
Halkın yıllardır alıştığı ya da alıştırıldığı klasik yastık altı altın biriktirme ve son dönemlerde döviz ve faize yönelmesinin önüne geçmek için bunlar kadar cazip yeni yatırım tercihlerinin halkın önüne konması gerekiyor.
Fransa örneği incelense ve Türkiye’de toplumun geleneklerine uygun yeni yatırım imkanları üretilse ve halka yeteri kadar tanıtılsa muhtemelen altın, döviz ve faize olan ilgi düşecek ve insanların tercihleri değişecektir.
Alışkanlıkları bırakmak zordur ama değişim de adım adım olur.
**
Refahın tabana yayılması konusunda Fransa örneğini hatırlayalım;
“Halk kapitalizmi” (Popular Capitalism), devlet mülkiyetindeki kamu iktisadi teşebbüslerinin (KİT) özelleştirilmesi sürecinde, şirket hisselerinin küçük tasarruf sahiplerine, yani doğrudan halka ve şirket çalışanlarına satılarak mülkiyetin tabana yayılmasını amaçlayan ekonomik stratejidir.
Bu kavram, 1980’lerde İngiltere’de Margaret Thatcher dönemiyle popülerleşmiş, ardından Fransa’da özellikle Jacques Chirac’ın başbakanlık ve cumhurbaşkanlığı dönemlerindeki özelleştirme dalgalarında temel bir siyasi söylem ve hedef olarak kullanılmış.
**
Stratejinin dört temel hedefi şunlardı;
Mülkiyetin Tabana Yayılması: Fabrika, telekomünikasyon veya banka gibi dev kurumların sadece zengin zümrelerin veya büyük fonların değil, sıradan vatandaşların da ortaklığına açılması.
Tasarrufların Teşviki: Halkın yastık altı birikimlerini veya düşük faizli mevduatlarını borsaya yönlendirerek finansal okuryazarlığı ve yatırım kültürünü artırmak.
Çalışanların Aidiyeti: Şirket çalışanlarına indirimli veya taksitli hisse senedi verilerek, işçilerin şirketin kârlılığı ile doğrudan bağ kurması ve verimliliğin artması.
Sosyalist/Sol Politikalara Karşı Barikat: Mülkiyet sahibi olan, hisse senedi fiyatlarını takip eden ve temettü (kâr payı) alan geniş bir orta sınıf oluşturarak, kamulaştırma yanlısı sol politikalara olan toplumsal desteği azaltmak.
**
Fransa, halk kapitalizmini hayata geçirmek için özelleştirmelerde şu mekanizmaları uygulamış:
İndirimli Hisse Satışı: Kamu şirketleri halka arz edilirken, kurumsal yatırımcılara kıyasla bireysel vatandaşlara daha ucuz fiyattan hisse satın alma hakkı tanınmış.
Sadakat Bonusu (Bonus Shares): Satın aldığı hisseyi hemen satmayıp belirli bir süre (örneğin 18 ay veya daha uzun) elinde tutan vatandaşlara devlet tarafından ücretsiz ek hisse senetleri verilmiş.
Çalışan Kotası: Özelleştirilen şirketin hisselerinin %10 gibi önemli bir oranı, o şirkette çalışan işçi ve memurlara çok daha cazip şartlarda ayrılmış.
**
Neden başarıya ulaşamadı?
Fransa ve birçok Avrupa ülkesinde “halk kapitalizmi” kağıt üzerinde çekici görünse de uygulamada kalıcı olamamış:
Nedenleri şöyle sıralanıyor;
Kısa Vadeli Kâr Realizasyonu: Küçük yatırımcılar, halka arz sonrasında hisseler prim yapar yapmaz (bazen ilk birkaç hafta içinde) hisselerini satarak nakde dönmüşler. Bu durum, mülkiyetin tabana yayılması hedefini baltalamış.
Sermayenin Yeniden Yoğunlaşması: Halkın elinden çıkan bu hisseler, zamanla büyük yatırım fonları, bankalar ve yabancı kurumsal yatırımcılar tarafından toplanmış. Sonuçta mülkiyet yine dar bir sermaye grubunun elinde konsolide olmuş.
Risk Yönetimi Yetersizliği: Büyük ekonomik krizlerde veya borsa çöküşlerinde (örneğin 2000’lerin başındaki dot-com balonu veya 2008 krizi) hisse fiyatları çakıldığında, finansal okuryazarlığı düşük olan küçük yatırımcılar ciddi zararlar etmiş ve borsadan tamamen uzaklaşmış.
Özetle; halk kapitalizmi, devlet varlıklarının satışı sırasında toplumsal rıza üretmek ve geçici bir refah/zenginleşme hissi oluşturmak için güçlü bir araç olmuş. Ancak uzun vadede servetin tabana kalıcı olarak yayılmasını sağlayamamış, aksine finansal piyasaların kapitalist doğası gereği servet yoğunlaşmasını hızlandırmış.
**
Evlerde yaşanan basit gerçeğin yukarılarda yani çözüm noktasında yer alan kurum ve şahıslar tarafından bilinmemesi ya da göz ardı edilmesi birçok sorunun en baştan çözülmesini engelliyor.
Tasarruf edebilen halkın parasını korumak için faize, altına, dövize yatırım yapmasını istemeyenlerin bilmediği ya da anlamak istemediği basit gerçek şu; Yenisi yerine konmadan eskisi atılmaz.
#ekonomi
#toplum
#Yaşar Süngü
